بوشهر ، گروگان ایران

بندر بوشهر در قرن سیزدهم هجری / نوزدهم میلادی همواره مورد نظر قدرت های بزرگ غربی بوده و غالبا از آن به شکل گروگانی علیه سیاست ایران استفاده می شده است. انگلستان در طول این قرن دست کم دو بار در سال های 1253 ه ق / 1838 م و 1273/ 1856 به بهانه ی حمله ایران به هرات به بوشهر لشکر کشیده و این شهر را رسما به تصرف خود در آورد. *1

همین سابقه باعث شد تا دیگر قدرت های بزرگ غربی نیز همواره به بوشهر به چشم گروگان نگاه کنند و در غالب بحران ها و درگیری هایی که بر سر مسائل مختلفی پیش می آمد ، خواستار لشکر کشی به بوشهر و تصرف این شهر شوند.حتی ایالات متحده آمریکا نیز که در قرن نوزدهم سیاست عدم مداخله در امور ایران را در پیش گرفته بود در یکی دو مورد بر این روش پافشاری کرد که در این نوشته کوتاه اشاره ای به آن می کنیم.

اشغال بوشهر به خاطر تعطیل شدن یک مدرسه !

در حوالی سال 1310 ه ق / 1892 م دولت ایران مدرسه ی کلیسای میسیون های آمریکایی در تبریز را تعطیل کرد. علت تعطیل کردن آن نیز این بود که در این مدرسه آیین و اصول مسیحی گری تبلیغ و ترویج می گشت. این امر بر روحانیون و مقامات مذهبی شهر تبریز و حومه گران آمد و آنان خواستار توقف فعالیت این مدرسه شدند. دولت نیز که از یک قیام مذهبی هراسان بود مدرسه را تعطیل کرد.موضوع بلافاصله از طریق " واتسن اسپری " به واشنگتن گزارش داده شد. وزیر امور خارجه آمریکا نیز به اسپری دستور داد تا به خاطر بستن مدرسه کلیسای میسیونرهای آمریکایی در تبریز از دولت ایران تقاضای خسارت کند. *2

اما اسپری که فردی مغرور بود و به ملل شرق به دید تحقیر می نگریست در پاسخ به وزیر امور خارجه آمریکا با شگفتی نوشت : اگر وزارت خارجه در این مورد جدی است یا باید کشتی جنگی به خلیج فارس بفرستد یا به شکل دیگری قدرت خود را نشان دهد تا لطمه ای که بر اثر عدم توانایی ایران در پرداخت غرامت به پرستیژ آمریکا وارد می آید جبران کند. *3 فاصله نزدیکترین مرکز نظامی آمریکا تا بوشهر چیزی حدود پنج هزار مایل بود. ضمنا بسته شدن یک مدرسه مسیحی نیز آن قدر اهمیت نداشت که آمریکا به بوشهر و خلیج فارس کشتی جنگی اعزام کند. از این روی پیشنهاد عجیب و غیر عقلانی اسپری در وزارت امور خارجه آمریکا جدی تلقی نگشت و مسکوت واقع شد. *4 اما این برای آخرین بار نبود که آمریکایی ها پیشنهاد حمله به ایران و اشغال بوشهر را مطرح می کردند . در ماجرای قتل یک کشیش آمریکایی این موضوع به شکل جدی تری مورد توجه مقامات وزارت خارجه آمریکا در واشنگتن و تهران قرار گرفت.

قتل کشیش آمریکایی و طرح حمله به بوشهر

بنجامین لاباری Bengamin Labaree کشیشی آمریکایی بود که در ارومیه زندگی می کرد و مشغول تبلیغ دین مسیح و حمله به آیین اسلام بود. او سردبیر روزنامه " پرتوهای نور " بود و سهم به سزایی هم در تدوین الفبای جدید آسوری داشت. تبلیغات لاباری علیه اصول اسلامی خشم مجتهدان و روحانیون منطقه را برانگیخت و هر چه آنان تلاش کردند تا جلو فعالیت های وی را بگیرند ، به دلیل دخالت قنسولگری آمریکا در تبریز موفق به این کار نگشتند . در این میان روحانی پر شوری به نام " سید غفار " به مبارزه با لاباری برخاست و به خنثی کردن تبلیغات او پرداخت. چون از این راه کاری از پیش نبرد و لاباری بر حملات خود به اسلام تداوم بخشید ، او عده ای از کردهای ایل " دشت " را برانگیخت تا لاباری را به قتل رسانند. سرانجام در دوم محرم 1322 ه ق / 8 مارس 1904 او به همراه فرد دیگری در اطراف کوه آرارات ، واقع در شمال غربی ایران به قتل رسید. *5 این قتل و عدم تعقیب قاتلین لاباری بحرانی در روابط ایران و آمریکا به وجود آورد که بار دیگر نام بوشهر را بر سر زبان آمریکایی ها انداخت. ریچموند پیرسون Richmond Pearson برای مقابله با دولت ایران به فکر لشکر کشی آمریکا به خلیج فارس و اشغال بوشهر افتاد. او این فکر خود را با سفیر انگلیس در تهران نیز در میان گذاشت و موافقت او را برای این لشکرکشی جلب کرد.*6

او سپس به وزارت خارجه آمریکا اطلاع داد که مذاکره بدون تهدید و زور فایده ای ندارد و انگلستان با اعزام ناوگان آمریکا به خلیج فارس مخالفتی نخواهد کرد.*7 آمریکا تا آن رو عملا کوشیده بود خود را از درگیری در سیاست داخلی ایران دور نگاه دارد اما با تقاضای پیرسون وزارت خارجه این کشور خود را در وضعیت جدید ، و در عین حال دشوار و با آینده ای نامعلوم ، یافت . اما ظاهرا این بار آمریکایی ها نسبت به سال 1310/ 1892 جدی تر بودند. زیرا الو یادی Alvey Adee معاون وزیر امور خارجه آمریکا به طور جدی به فکر فرو رفت و موانع و مشکلات لشکرکشی به بوشهر را ارزیابی نمود. ادی در نامه ای غیر رسمی به جان هی John Hay وزیر امور خارجه ، سرگردانی خود در این باره چنین شرح داد: چرخ یک دور کامل گشته و ما مجددا در ابتدای کار قرار گرفته ایم. فاصله ویلافرانس تا بوشهر پنج هزار مایل است و چون کشتی های زغال سنگ نیز باید ناوگان را همراهی کنند *8

این مسافت را نمی توان به سرعت طی کرد. سپس با بلاتکلیفی سوال کرده بود : اگر ما اعزام ناوگان خود را به جهان اعلام کنیم و به ظاهر نشان دهیم که کشتی ها حرکت کرده اند آیا می توان انتظار داشت قبل از رسیدن کشتی ها به کانال سوئز قضیه آن طور که ما می خواهیم فیصله پیدا کند؟ توجه داشته باشید که اگر این حقه کار از پیش نبرد ما باید تا آخر راه پیش برویم.*9 دو هفته بعد پرزیدنت روزولت عزم قطعی خود را برای این لشکر کشی جزم کرد . وی در سخنانی با اشاره به قتل لاباری اظهار داشت: برای هر ملتی خفت آور است که کاری را پیش بگیرد که اراده و آمادگی حمایت از آن را ندارد. روزولت تعهد دولت آمریکا را برای حمایت از اتباع کشورش در مقابل آنچه او رفتار نادرست سرزمین های خارجی بیان کرد اعلام داشت. *10

دولت آمریکا فشار دیپلماتیک سنگینی بر دولت ایران وارد کرد. حکومت ناتوان مظفرالدین شاه به دلیل موقعیت و نفوذ مذهبی سید غفار عملا نمی توانست کاری از پیش برد و می ترسید اگر به تعقیب و مجازات او اقدام کند ، کردهای هوادارش شورش بزرگی را به راه اندازند. اما به دلیل فشارهاش دولت آمریکا ، سرانجام ایران پذیرفت که قاتلان را به مجازات رسانده و خسارت فرد مقتول را نیز به بازماندگان پرداخت نماید. به دلیل سهل انگاری ایران در تعقیب قاتلان بار دیگر دولت آمریکا طرح اشغال بوشهر را در دستور کار خود قرار داد.پیرسون دوباره تقاضا کرد تا ناوگان جنگی ایالات متحده آمریکا به خلیج فارس و بوشهر اعزام شود. او در نامه ای به وزارت خارجه کشور متبوعش با تکبر و نفرت از ایرانیان نوشت : باید به این شرقی ها درست عبرت آمیز داد.*11 وزیر امور خارجه آمریکا که به دلیل مشکلات ناشی از لشکرکشی به مسافت پنج هزار مایل راضی به این کار نبود ، با دریافت نامه قنسول آمریکا در تهران ، طرح اعزام ناوگان به سواحل خلیج فارس و بوشهر را جدی تلقی کرد. دولت آمریکا نیز پیشنهاد لشکرکشی را مورد بررسی قرار داد.*12 درست در زمانی که همه چیز داشت به سوی جنگ پیش می رفت ، ناگهان پیرسون از تهران نوشت که سید غفار در حبس به سر می برد و سایر قاتلین نیز دستگیر شده و سی هزار دلار نیز به بیوه ی کشیش لاباری پرداخت گردیده است. *13 چند سال بعد سید غفار در زندان به طرز مشکوکی درگذشت و پرونده قتل تقریبا بسته شد.*14

خلاصه

خوی زورگویی و تجاوزکارانه آمریکایی ها از طرح لشکرکشی آنان به بوشهر و خلیج فارس کاملا هویدا است.آنان حاضر بودند برای تعطیل شدن یک مدرسه ی مذهبی که دین و آیین مردم را هدف قرار داده بود ، به بوشهر نیروی نظامی اعزام کند و صدها نفر را به خاک و خون کشند. اینگونه درنده خویی ها و تحقیر ملل شرق در تاریخ روابط آمریکا با ایران و دیگر ملل مسلمان و آسیایی نمونه های فراوانی دارد. بر اساس اسناد تاریخی پیشنهاد لشکرکشی ناوگان نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا به خلیج فارس و بوشهر اولین طرح نظامی این کشور علیه ایران به شمار می رود که از نظر تاریخی بسیار قابل توجه است و نشان می دهد که این کشور از همان آغازین سال های ایجاد رابطه با ایران همواره بر سر مسائل کوچک و کم اهمیت متوسل به زور و تهاجم نظامی می شده است.

پاورقی ها:

1- متاسفانه درباره جنگ های ایران و انگلیس در بوشهر در سال های 1253 و 1273 ه ق هنوز مطالعه ی همه جانبه و کاملی انجام نگرفته است. با این وجود در سال های اخیر مطالب قابل توجهی به فارسی ترجمه یا متشر شده است.

- سید قاسم یاحسینی : پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران ، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر ، چاپ اول بوشهر 1373

- سید قاسم یاحسینی : رییس علی دلواری ، تجاوز نظامی بریتانیا و مقاومت جنوب ، شیرازه چاپ اول تهران 1376 فصل اول

- جی . بی . کلی : هجوم انگلیس به جنوب ایران . ترجمه حسن زنگنه . کنگره هشتادمین سالگرد شهادت رییس علی دلواری چاپ اول بوشهر 1373

- گرنی داد : لشکرکشی انگلیس به جنوب ایران ترجمه حسن زنگنه کنگره هشتادمین سالگرد شهادت رییس علی دلواری چاپ اول بوشهر 1373

2 – ابراهیم یسلسون : روابط سیاسی ایران و آمریکا ترجمه محمد باقر آرام امیرکبیر چاپ اول تهران 1368 ص 85 3

– همان ، ص 85 4

– همان ، ص 90 5

– همان ، ص 110 همچنین نگاه کنید به :

سید علی موجانی : بررسی مناسبات ایران و آمریکا ( 1925 – 1851 میلادی ) دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ایران چاپ اول تهران 1375 ص 47

6 – ابراهیم یسلسون پیشین ص 111

7 – همان ، ص 111

8 – باید توجه داشت که در اواخر قرن نوزدهم میلادی سوخت ناوگان دریایی نیروی ایالات متحده آمریکا از ذغال سنگ تامین می شد و وقتی کاروان کشتی های تجاری یا ناوگان دریایی قصد طی مسافت دوری را داشت یک یا دو کشتی تدارکاتی حامل ذغال سنگ نیز به عنوان سوخت با خود می برد.

9 – ابراهیم یسلسون پیشین ص 111 -112

10 – همان ، ص 112

11 – همان ، ص 113

12 – همان ، ص 113

13 – همان ، ص 113 – 114

14 – برای بررسی اسناد وزارت خارجه ایران در باب قتل لاباری ر . ک :

- سید علی موجانی ( به کوشش ) : گزیده اسناد روابط ایران و آمریکا ( 1925 – 1851 م ) اداره انتشار اسناد دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ایران چاپ اول تهران 1375 صفحات 140 ف 142 ، 145 ، 147 ، 151 و 153

اولين نظر را شما بدهيد

1.4