«توسعه پایدار» واژه ای است که بارها شنیده ایم اما تعریف آن را هرگز در عمل مشاهده نکرده ایم. گویی تنها نام آن وارد زبان شده است. در این نوشتار سعی بر آن است با مفهوم این کلید واژه توسعه آشنا شده تا بتوانیم آگاهانه تر بر عملکردمان قضاوت کنیم و بیش از این با استفاده از واژه های علمی با پشتوانه غیر علمی تیشه به ریشه محیط زیست زندگیمان نزنیم و این مفهوم ارزشمند را از حالت شعاری شیک برای جلب توجه خارج کنیم.

تعاریف متعددی از توسعه پایدار ارایه شده است که بسیاری از آن ها را صاحب نظران غیرایرانی به نام خود ثبت و ضبط کرده اند، اما نسخه ایرانی آن را می توان "بهره برداری عقلا یی از منابع" نامید که نخستین بار توسط اسکندر فیروز، پدر محیط زیست ایران در اولین اجلا س زیست محیطی جهان - کنفرانس استکهلم (1972) ارایه شد. دستاورد كنفرانس استكهلم،تصویب " بیانیه محیط زیست انسانی" است . در سال 1980 برای نخستین بار نام توسعه پایدار (Sustainable Development) در گزارش سازمان جهانی حفاظت از منابع طبیعی (IUCN) آمد. این سازمان در گزارش خود با نام استراتژی حفظ منابع طبیعی این واژه را برای توصیف وضعیتی به كار برد كه توسعه نه تنها برای طبیعت مضر نیست، بلكه به یاری آن هم می‌آید. با اوج گرفتن نگرانی از عواقب فعالیتهای انسانی برای كره زمین بر پایه قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل،‌ در اواخر سال 1983 كمیسیونی جهانی با ریاست خانم برانتلند نخست وزیر وقت نروژ جهت بررسی جامع مسائل زیست محیطی و توسعه جهانی تشكیل شد.

در پی پژوهش‌ها و گفت و شنودهای وسیع بین‌المللی، این كمیسیون گزارش نهایی خود را تحت عنوان «آینده مشتركمان» در نیمه سال 1987 منتشر كرد که حاوی نگرانی های جامعه جهانی از ازدیاد شتابان جمعیت، تخریب و تهی شدن سریع منابع،افزایش فقر و به هم خوردن چرخه های طبیعی كره زمین بود و از آن پس واژه‌های توسعه پایدار كه بحث محوری این نوشتار را تشكیل می‌داد،‌ مقبولیت و رواج گسترده‌ای یافت. خط فكری موجود درگزارش برانتلند در نهایت منجر به تشكیل اولین كنفرانس جهانی محیط زیست و توسعه سازمان ملل متحد گردید که در سال ۱۹۹۲ در شهر ریودوژانیرو برگزار شد.این كنفرانس با نام "كنفرانس ریو" یا " اجلاس زمین" هم شناخته می شود. كمیسیون توسعه و محیط توسعه پایدار را "توسعه‌هایی در چارچوب پایداری قرار می گیرند که نیازهای كنونی را بدون آنكه مخاطره‌ای برای توانایی نسل های آینده جهت تأمین نیازهایشان داشته باشند، تأمین كنند." تعریف نمود، كه به عنوان یك تعریف جامع و یك چارچوب توافق شده جهانی مورد قبول قرار گرفته است .

در این تعریف كلمه توسعه دارای مفهوم گسترده ای است و نمی تواند به یك محدوده خاص محدود شود چرا که درباره همه چیز و همه كس در این دنیا صدق می كند. هم در زمان حال و هم آینده. ثانیاً هدف توسعه تداوم توسعه است. این تعریف دارای دو مفهوم است: الف مفهوم نیازها: شروطی برای برقرار كردن یك استاندارد قابل قبول زندگی برای عموم مردم. ب مفهوم محدودیت ها: محدودیت های ظرفیتی محیط برای برطرف كردن نیازهای حال و آینده. نیازها در مرحله اول شامل نیازهای اولیه مثل غذا، پوشاك، مسكن و شغل است و در مرحله دوم نشانگر آن است که هر فرد در هر نقطه دنیا باید مجال بالا بردن سطح زندگی خود داشته باشد. محدودیت ها شامل محدودیت های طبیعی منابع محدود و همچنین روند رو به كاهش بازدهی ناشی از بهره برداری بیش از اندازه از منابع، آب و كم شدن تنوع زیستی برای آینده مشترك ماست. بهترین راه حل این است كه نیازها به بهترین وجه برطرف شود، در حالی كه منابع كاهش نیابند. یعنی هر نوع توسعه ای باید در تمام زمینه های سیاسی، اجتماعی و محیطی به برطرف شدن نیازها كمك كرده و باعث افزایش محدودیت ها نشود. برگرفته از تعریف فوق، ‌در اصل پنجاهم قانون اساسی ایران چنین آمده است: «در جمهوری اسلامی، حفاظت محیط زیست كه نسل امروز و نسل های بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می‌گردد. از این رو فعالیت های اقتصادی و غیر آن كه با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا كند،‌ ممنوع است.» اما این تعریف تنها گوشه ای از توسعه پایدار را دربر می گیرد چنانچه فرانچسکو دی کاسترو : در مقاله ای توسعه پایدار را به صندلی دوران رنسانس تشبیه کرد؛ صندلی محکمی که با چهار پایه استوار روی زمین قرار می گیرد.

بر اساس نظریه دی کاسترو، هر یک از پایه ها لا زم و ملزوم برقراری توسعه پایدارند و اگر یکی از پایه ها به هر دلیلی نباشد و یا کوتاه تر از بقیه باشد، صندلی از حالت تعادل خارج شده و به سرعت سقوط می کند. این چهارپایه عبارتند از مسایل اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و محیطی. در این دوران لا زم است به مسایل سیاسی نیز نظری افکنده شود چرا که بدون در نظر داشتن باز ی های سیاسی به ویژه معادلا ت بین المللی، نمی توان انتظار داشت توسعه (به ویژه از نوع پایدار آن) محقق شود. توسعه پایدار از بین طرح ها و برنامه های مختلف، تحولات و رشد اجتماعی آن هایی را بر می گزیند که از نظر زیست محیطی و اجتماعی نسبت به سایر الگوها برتری داشته باشند. بنابراین مسئله این نیست که تنها به حفاظت از محیط زیست اهمیت داده شود، بلکه تلاش برای این است که محیط زیست حفظ گردد، در عین اینکه مانعی در برابر رشد و توسعه ایجاد نشود. یا به عبارت دیگر اجازه دهیم فرایندهای رشد روال خود را داشته باشند و در عین حال به دقت و با استفاده از روش های تخصصی مراقب باشیم تا از تخریب سرمایه های زیست محیطی تا حد ممکن جلوگیری شود. بنابراین به منظور دستیابی به توسعه پایدار راهبردها و اصول چهارگانه زیر باید رعایت شوند:

 1. به كارگیری و پایدار ساختن مصرف منابع تجدید پذیر

 2. بهینه سازی و ممیزی استفاده از منابع تجدید ناپذیر و به حداقل رساندن مصرف منابع طبیعی به تناسبی كه كمتر از آنچه رشد طبیعی آن ها

 3. حداقل تولید ضایعات و آلودگی ها كه قابل جذب در مقیاس و ظرفیت محیط محلی تا جهانی باشد

 4. تأمین نیازهای پایه ای انسان و اجتماع، و ایجاد محیطی سالم برای نسل های آینده

توسعه پایدار را می توان جمع اضداد نام نهاد؛ افزایش رفاه در عین بهره برداری متناسب با ظرفیت های محیطی. با توجه به افزایش روزافزون جمعیت زمین که اینک از مرز 6 میلیارد و 800 میلیون نفرگذشته است (پیش بینی می شود در سال 2050 از مرز 9میلیارد و 300 میلیون نفر نیز بگذرد)، فراهم آوردن امکاناتی که موجب رفاه بیشتر آنان باشد و کیفیت زندگی شان را تعالی بخشد و در عین حال محیط زیست آسیب نبیند.

توسعه پایداری در شرایطی امکان ظهور دارد که چهار جنبه داشته باشد: پایداری در منابع طبیعی، پایداری سیاسی، پایداری اجتماعی و پایداری اقتصادی. از موانع پیش رو آن است که کشورهای توسعه یافته برای حفظ فاصله خود با سرزمین های موسوم به جنوب نیز از حرکت باز نخواهند ماند و می خواهند با تمام امکانات این تسلط را حفظ کنند و از آن اسفناک تر تلاش بدون برنامه ریزی کشورهای توسعه نیافته است که به دلیل عدم آگاهی شهروندان و غیاب نهادهای مستقل حامی حقوق بشر و زیست محیطی با سرعتی ویرانگر با نابودی محیط زیست درصددند عقب ماندگی های خود را جبران نمایند و در این میان به دلیل عدم توجه به آینده، آنچه قربانی این ماراتن ناتمام می شود محیط زیست و منابع طبیعی خواهد بود. در خوشبینانه ترین حالت می توان امید داشت با اعمال موازین توسعه پایدار منابع دیرتر به اتمام برسد و البته امیدوار بود که با پیشرفت تکنولوژی روش های نوینی به دست آید تا با استفاده حداقل از منابع، حداکثر منافع حاصل شود و از همه مهم تر محیط زیستمان کمترین آسیب را ببیند.

اهداف توسعه پایدار مطابق آخرین نشست سازمان ملل متحد در زمینه توسعه پایدار عبارت است از: كاهش تعداد افرادی كه دسترسی به آب ندارد به نصف تا سال 2015 میلادی، به حداقل رساندن مواد شیمیایی كه بر سلامتی انسان و طبیعت اثرات مخرب می‌گذارند تا سال 2020 میلادی، نصف كردن سرعت كاهش ذخیره‌های دریایی و رساندن منابع دریایی به سطحی پایدار تا سال 2015 میلادی، كاهش روند از بین رفتن تنوع طبیعی تا سال 2010 میلادی، افزایش پایداری در استفاده از انرژی‌های تجدیدشونده و برنامه‌ریزی برای تدوین برنامه‌ای 10 ساله در مورد توسعه پایدار از اصلی‌ترین توافقات این نشست بود.

برنا امیرزاده

کارشناس ارشد حقوق بشر بین المللی

اولين نظر را شما بدهيد

1.4