از زمانی كه پادشاهان عیلامی سرزمین بوشهر كنونی را دارای موقعیت استراتژیك مناسب برای احداث پایگاه دریایی و بندر گاه تشخیص دادند، روزگار برای این دیار و مردمش ، چرخ ها خورده است . این منطقه از همان زمان امكانات و و در عین حال محدودیت های خاص خود را برای توسعه داشته است . تلخ و شیرین و را مثل امروزه روز با هم دارد ، آب و هوای خشك وگرم و كمبود منابع آب شیرین همیشه دردسر بزرگ مردمانش بوده، اگر تیغ آفتاب خنجر می کشد بر صورت ها ولی ، سواحل طولانی همواره امكان صیادی وتجارت را در اختیار ساکنان این منطقه گذارده است. هر چه به زمان كنونی نزدیك تر شده ایم پدیده های چند گانه و رنگارنگی به اهمیت این منطقه افزوده اند . اما پرسش مهم اینجاست که چرا با توجه به كشف منابع قابل بهره برداری جدید تر که باعث گشایش ظرفیت های تازه تری برای مقابله با موانع طبیعی پیشرفت بوده است اما همچنان شاهدیم كه پیشرفت و توسعه استان صورت نگرفته است ؟

استان بوشهر دارای 625 کیلومتر خط ساحلی در خلیج فارس می باشد. مزایای حمل و نقل دریایی از گذشته تا كنون موجب شده است تا بازرگانی خارجی و فعالیت های مرتبط با آن به عنوان یكی از مهم ترین شاخص های استان مطرح شود . این موقعیت جغرافیای همراه با احداث اسكله های اختصاصی صادراتی، به استان این امكان را داده كه به یكی از مراكز اصلی صادرات و واردات كالا در منطقه تبدیل شود. توسعه این بخش نیز با كاستی ها و موانع روبرو بوده است . نگاهی به آمار نشان می دهد كه سهم صادرات غیر نفتی استان در مقابل صادرات نفتی بسیار ناچیز است. رونق صادرات و واردات در بوشهر نیازمند وجود شبكه حمل ونقل متناسب با آن است . ناوگان سنتی فعال در بوشهر، شركت كشتیرانی والفجر، فرودگاه بین المللی وسه محور ارتباط جاده ای استان برای پاسخگویی به تشکیلات عظیم بار و مسافر كافی نبوده و مانع رشد مناسب مبادلات می شوند.

از دیگر سو ، دریا همواره ممر درآمد سكنه بوشهر بوده است. صیادی به عنوان یك پیشه سنتی در استان ، معیشت مردم را تامین می كرده است حتی امروز نیز، ۲۵درصد جمعیت استان بوشهر ازطریق دریا امرار معاش میكنند . در این زمینه نیز ما شاهد آن هستیم كه با وجود پیشرفت نحوه صید، این پیشه رو به سمت غیر اقتصادی شدن دارد. چنان كه مشاهده می شود با فقدان مدیریت و نظارت بر صید، با افزایش بهرهبرداران و صید بیش از حد ،موجب ضعیف شدن صیدگاه ها و از بین رفتن زیستگاه های آبزیان شده كه این امر كاهش میزان صید را در پی داشته است. در كنار صنایع وابسته به شیلات باید به صنایع کشاورزی )نخلیات( و صنایع دستی استان نیز توجه كرد . این صنایع نیز به علت عدم توجه و برنامه ریزی با مشكلات فراوان روبرو بوده و اگر وضع به همین صورت ادامه یابد به مرور قابلیت سود دهی خود را كاملا از دست خواهند داد. از همه اینها گذشته آنچه امروز این استان را به یكی از نقاط مهم خاورمیانه تبدیل كرده است ، وجود ذخایر عظیم نفت و گاز در این منطقه است . بر اساس مطالعات زمین شناسی انجام شده، 65 درصد كل ذخایر نفت و گاز دنیا در خلیج فارس وجود دارد. بخش بزرگی از این ذخایر در ایران قرار دارد و تولید 70 درصد نفت فلات قاره كشور در استان بوشهر صورت می گیرد. تاسیسات پالایشگاه گاز فجر جم، مجتمع پتروشیمی و پایانه نفتی خارگ، منطقه اقتصادی پارس، میادین گازی متعدد از جمله پارس جنوبی و شمالی، و كنگان وعسلویه از پیشرفته ترین ، جدیدترین و عظیم ترین تاسیسات صنعتی در كشور محسوب می شوند.

این تاسیسات مناطق گمنام استان را كه روزگاری كمتر كسی نام آنها را می دانست به یكی از مراكز مهم صنعتی و اقتصادی خاورمیانه تبدیل نموده اند. از سویی دیگر وجود نیروگاه انرژی اتمی - یكی از مدرنترین تاسیسات صنعتی در دنیا - در شهر بوشهر، نیز به پتانسیل های آن برای پیشرفت افزوده است و بوشهر را به یكی از خبرساز ترین مراکز جهان نیز تبدیل كرده است. اگر چشم خود را بر دیگر قابلیتهای استان فرو بندیم، همه مواردی كه ذكر شد، حداقل برای توسعه و پیشرفت اقتصادی یك منطقه كافی هستند. اما در عالم واقع هیچگاه ما شاهد آن پیشرفتی كه تجمیع همه این موارد می تواند همراه داشته باشد در استان نبوده ایم. بارها نظریات مختلفی در مورد توسعه استان مطرح شده است و طرح های مختلفی در دستور كار قرار گرفته است و در هر یك، بخشی از محدودیت ها و تنگناها بررسی شده است، اما در عمل این طرح ها به چه سرنوشتی مواجه می شوند كه اثر بخشی آنها هنوز که هنوز است به چشم نمی آیند ؟

وقتی به معضلات استان توجه می كنیم، این نكته كاملا واضح است كه رشد اقتصادی در استان با رعایت توازن صورت نگرفته است. در برخی صنایع و مناطق سرمایه گذاری عظیمی شده است و برخی صنایع و مناطق مهجور مانده اند . برای رشد اقتصادی استان نیاز به سرمایه گذاری و حمایت هماهنگ از همه مناطق و صنایع وجود داشته و دارد. در برخی از قسمت های استان تاسیسات صنعتی فوق پیشرفته وجود دارد و در جاهای دیگر شاهد بافت های بسیار فرسوده شهری و روستایی هستیم.پارس جنوبی را بنگرید و بعد نگاهی به دهستان های مثلا منطقه کره بند و انگالی که قطب دامداری یا کشاورزی استان هستند هم نگاهی بیندازید. یا تناقض بزرگ! آنجا ثروت و امکانات فواران می کند اما این سمت هنوز مثلا راه مواصلاتی استاندارد ندارد و هر سال با بارندگی دهستان به محاصره می افتد و ارتباطش با جهان بیرون قطع می شود! برخی از مشاغل كه عموما به همین تاسیسات نفت و گاز و انرژی اتمی وابسته اند از درآمد و امنیت شغلی بالا برخوردارند اما مشاغل سنتی منطقه اعم از كشاورزی، صیادی، پرورش دام و حتی تجارت با وجود پیشرفت های روز افزون و پیدایش صنایع و مشاغل جدید در این زمینه ها از ریسك اقتصادی بسیار بالایی برخوردارند . در واقع اگر فعالیت های تولیدی در کشور ضربه پذیری بالایی دارند در بوشهر این سستی چند برابر است. چرا که نه حمل و نقل مواد اولیه را وارد می کند ونه محصول را خارج می کند . یک چرخه ضعیف و کوچک بازار سنتی را هم ساخته است .

با وجود امكانات و فرصت های شغلی ایجاد شده از قبل نفت ، گاز ، پتروشیمی و انرژی اتمی هنوز نرخ بیكاری در استان بسیار بالاست. امكانات درمانی و آموزشی و شهری با سطح قابل قبول بسیار فاصله دارند. مهاجرین شغلی بسیاری كه در رشد استان بی تاثیر نیستند و در استان حضور دارند با مشكل مسكن، اقامتگاه ، امكانات رفاهی و تفریحی دست به گریبانند . درواقع در استان ظرفیت مشاغل افزایش می یابد ولی در كنار آن به مسائل رفاهی و تفریحی پرداخته نمی شود. مراكز آموزش عالی در استان وجود دارند ولی از تربیت نیروهای بومی مورد نیاز استان به قدر كفایت ناتوانند . شاید بخشی از دلایل ناكارآمدی این طرح ها به نحوه نگرش عمومی ما به مفهوم توسعه برمی گردد. توسعه یك مفهوم چند وجهی است. همانطور كه داده های این مطلب نیز تا كنون مواردی را بر شمرده اند كه می تواند موجب توسعه اقتصادی یك منطقه گردد. مباحث توسعه اقتصادی از قرن هفدهم و هجدهم میلادی در كشورهای اروپایی مطرح گردید. فشار صنعتیشدن و رشد فناوری در این كشورها توام با تصاحب بازار كشورهای ضعیف مستعمراتی باعث شد تا در زمانی كوتاه این كشورها به توسعه چشم گیر اقتصادی دست یابند ولی در كنار آن شكاف بین دو قطب پیشرفته و عقبمانده نیزعمیق شده و دو طیف از كشورهای پیشرفته(یا توسعهیافته) و كشورهای عقبمانده (یا توسعهنیافته)در جهان شكل گیرند. با خاموششدن آتش جنگ جهانی دوم و شكلگیری نظمی عمومی در جهان،همچنین به استقلال رسیدن بسیاری از كشورهای مستعمرهای، این شكاف بهخوبی نمایان شد و ملل مختلف جهان را با این سوال اساسی مواجه ساخت كه چرا بعضی از مردم جهان در فقر و گرسنگی مطلق به سر میبرند و بعضی در رفاه كامل؟ از همین دوران اندیشهها و نظریههای توسعه در جهان شكل گرفت. پس در واقع نظریات "توسعه" بعد از نظریات "توسعه اقتصادی" متولد گردید. امروز توسعه و «حق بر توسعه» از معدود مفاهیمی هستند كه در جهان مورد وفاق عمومی قرار گرفته اند . اما در رویكرد به توسعه نیز اكیدا این نكته مورد توجه قرار می گیرد كه توسعه فقط با رویكرد اقتصادی صرف امكان پذیر نیست. امروزه به توسعه به عنوان یك مفهوم با مضامین اقتصادی(رشد)، اجتماعی )آموزش، بهداشت (، انسانی، مردمگرا)مشاركتی( و پایدار )حفظ محیط زیست( و به مثابه آزادی نگریسته می شود. حتی در تعریف توسعه اقتصادی نیز آن را عبارت از رشد همراه با افزایش ظرفیت های تولیدی اعم از ظرفیت های فیزیكی، انسانی و اجتماعی می دانند كه در آن رشد كمی تولید حاصل خواهد شد اما در كنار آن، نهادهای اجتماعی نیز متحول می شوند، نگرش ها تغییر خواهد كرد، توان بهرهبرداری از منابع موجود به صورت مستمر و پویا افزایش یافته و هر روز نوآوری جدیدی شکل می گیرد.

 توسعه امری فراگیر در جامعه است و نمیتواند تنها در یك بخش از آن اتفاق بیفتدو باید چترش بر کلیه عناصر جامعه باز شود، بی کم و کاست ، بی تبعیض ، توسعه حد و مرز و سقف مشخصی ندارد بلكه بدلیل وابستگی آن به انسان، پدیدهای كیفی است )برخلاف رشد اقتصادی كه كاملاً كمی است( شاید كمی به نظر عجیب بیاید كه این مباحث را در مورد توسعه استان مطرح كنیم. اما حال اگر با این رویكرد به توسعه، مسائل استانی را مورد باز نگری قرار دهیم، شاید تنها وجود ظرفیت های توسعه اقتصادی ونحوه بهره برداری مناسب از آنها تنها امكانات و در عین حال مشكلات توسعه استان به شمار نیایند. آیا در نظر گرفتن رشد اقتصادی نامتوازن در استان در دراز مدت مشكلات بغرنجی را ایجاد نخواهد كرد ؟ نیاز ما را به یك نگاه كلان تر آشكار نمی سازد؟ در این صورت برای رشد دراز مدت استان و جلوگیری از وابستگی دراز مدت همه درآمدها به صنایع خاص، نیاز به سرمایه گذاری و حمایت در همه بخش ها است . برای توسعه اقتصادی نیاز به در نظر گرفتن پارادایم های توسعه پایدار و حفاظت بیشتر از محیط زیست استان و توسعه منابع انسانی و تربیت نیروهای متخصص متناسب با نیازهای جدید در استان می باشد. مشاركت مردم استان در طرحهای توسعه استانی نیز می تواند اثر بخشی آنها را تضمین نماید. از همه مهم تر توسعه اقتصادی هیچگاه بدون توسعه فرهنگی امكان پذیر نبوده است. درتلاش برای توسعه حفظ و تقویت فرآورده های فرهنگی، منطقه ای و ملی ضرورت تام دارد، چرا که فرهنگ مطمئن ترین ضامن توسعه مستقل است.

توسعه فرهنگی پیش شرط توسعه اقتصادی است و قوه خلاقیت و آگاهی مردم را نسبت به آن افزایش می دهد. سیاستگذاری و هزینه در این بخش می تواند به شكل دهی فرهنگی كه با پیشرفت های استان همگون باشد، كمك كند و آن را تقویت نماید. از همه اینها گذشته این رویكرد به توسعه نیازمند فعالیت همسو و هماهنگ دستگاه های اجرایی و همفكری روزافزون تمامی مدیران است و به برنامه ریزی كلان و همگن آموزشی، اقتصادی، خدماتی، رفاهی، شهری،فرهنگی و.... محتاج است. اختلافات مقطعی مسئولین بالاخره روزی حل خواهد شد، اما پرسش این است كه هر روزی كه حل مشكلات عقب می افتد ، کل استان چند سال عقبگرد می کند ؟فرصت سوزی ها برایمان عادت نشود . در شماره اول نوشتیم که استان نیاز به جنجال ندارد ، استان تشنه توسعه است . توسعه را با جنجال کاری نیست که توسعه اسباب و محصول خردورزان مهربان است.

 امید پارسایی فر

نظرات (3)

1.4