روزنامه ندای حق

ارگان تبلیغاتی آلمانی ها در جنگ جهانی اول در برازجان

کمتر کسی است که با تاریخ جنگ جهانی اول در جنوب ایران آشنا باشد و دست کم نامی از " ویلهام واسموس " کنسول آلمان در بوشهر نشنید باشد. واسموس کسی بود که در طول چهار سال جنگ جهانی نخست نقش موثری در سازماندهی و تجهیز نیروهای مقاومت علیه استعمار انگلیس ایفا کرد به طوری که انگلیسی ها برای سرش جایزه کلانی تعیین کردند.1

درباره فعالیت های واسموس در جنوب ایران طی چند دهه اخیر ده ها مقاله و چندین عنوان کتاب به زبان های مختلف تالیف شده و زندگی و تکاپوهای او را از زوایای مختلف مورد تفحص و تحقیق قرار داده اند اما نکته ناگفته ای که هنوز شاید و باید پرداخته نشده فعالیت های مطبوعاتی واسموس در خلال جنگ جهانی اول در شهر برازجان شهری در 72 کیلومتری بوشهر است. نخستین بار نگارنده این متن بر پایه کتاب واسموس یا لارنس آلمان تالیف داگو برت فن میکوش موضوع را در کتاب " صد سال مطبوعات بوشهر ... " مطرح کرد. پس از انتشار این کتاب برخی از روزنامه نگاران حرفه ای مطالبی سره و ناسره با عناوین جنجالی و البته بدون ذکر ماخذ اصلی منتشر کرده اند که به جز مشوش کردن اذهان و دامن زدن به خیال پردازی محض چیز دیگری در بر نداشته است. 3

در پژوهش حاضر تلاش شده با تکیه بر اسناد درجه اول و معتبر فعالیت های مطبوعاتی واسموس در برازجان مورد بررسی تحلیل و نقد قرار گیرد باشد تا با به دست آمدن منابع جدید بتوان تحلیل عمیق مستند و همه جانبه ای درباره آن به دست داد. به دنبال دخالت مستقیم انگلیسی ها و حضور گسترده نیرومند آنان در جنوب ایران منطقه بوشهر و بنادر از سال 1331 ه ق / 1913 م به بعد فاقد روزنامه و نشریه خبری شد. با تبعید آقا لبیب الملک مظفری به کربلا اداره و چاپخانه مظفری نیز تعطیل گشت و بدینسان دور اول تاریخ مطبوعات در بوشهر نیز به پایان رسید. 4

در آستانه جنگ جهانی اول به دلیل خفقان سانسور و فشارهای سیاسی و اجتماعی که انگلیسی ها وارد می آورند هیچ نشریه ای در بوشهر به چاپ نمی رسید و کمترین جنبش مطبوعاتی به چشم نمی خورد . انگلیسی ها تنها به تعطیل کردن روزنامه مظفری اقدام نکردند بلکه حتی جلو ورود نشریات آزادی خواه و ضد بیگانه را از هندوستان و شیراز به بوشهر نیز گرفتند و سانسور خبری مطلقی بر منطقه اعمال کردند. با آغاز جنگ اول و سرایت شعله های ویرانگر این جنگ به شمال ، غرب و جنوب ایران دخالت دولت های اروپایی در مسائل داخلی ایران رو به افزایش گذاشت. دولت آلمان برای تحت فشار قرار دادن قوای متفقین و مبارزه با حضور انگلیس در جنوب ایران کوشید با اعزام تیم های عملیاتی و ماموران ویژه اوضاع را به نفع خود دگرگون کند. 5

یکی از این ماموران برجسته ویلهلم واسموس کنسول سابق آلمان در بوشهر بود که به همراه یک گروه ویژه نظامی از مرز عثمانی وارد ایران شد و خود را به جنوب رساند . 6

واسموس پس از حرکت به سوی جنوب در منطقه بهبهان و بندر ریگ مورد اذیت و آزار خوانین هوادار انگلیس قرار گرفت و حتی در بندر ریگ بازداشت شد. اما از یک فرصت کوتاه استفاده کرد و ضمن فرار ، خود را به برازجان و از آنجا به اهرم رساند. 7

واسموس پس از استقرار در اهرم شروع به همفکری و مساعدت با مجاهدین ضد انگلیسی کرد و چندین عملیات نظامی آنان را علیه قوای بریتانیایی مستقر در بوشهر طراحی نمود. هنوز چند ماهی از توقف او در اهرم سپری نشده بود که یک خلا اساسی در تشکیلات مجاهدین احساس کرد و آن نبود یک نشریه خبری ارگان مجاهدین و البته مدافع و سخنگوی آلمانی ها در جنوب ایران بود. پیش از این آیت الله سید عبدالله بلادی بوشهری با هوشیاری و مال اندیشی ویژه ای که منحصر به او بود طی نظام نامه ای مجاهدین را به انتشار نشریه ای تشویق و تحریض کرده بود. وی صریحا از مجاهدین خواسته بود که از صحنه های مختلف جنگ عکس گرفته در پایان هر عملیاتی اخبار فتوحات را چاپ و منتشر کنند. 8

اما مجاهدین به دلیل فقدان امکانات لازم و البته عدم درک ضرورت این مهم کار چندانی در این زمینه صورت نداده بودند. البته در میان کادر رهبری مجاهدین افراد اهل قلمی مانند محمد رضا بوشهری سردبیر سابق روزنامه انقلابی اصلاح و میرزا علی کازرونی نویسنده و مشروطه خواه معروف و سرهنگ احمد اخگر شاعر و رییس ژاندارمری برازجان حضور داشتند اما همانطور که گذشت به دلیل نبود امکانات چاپی عدم احساس ضرورت و همچنین عدم تشکل و سازماندهی لازم در کادر رهبری مبارزان این مهم عملی نشد. واسموس در اواسط 1334 ه ق / 1916 م برای تحت پوشش قرار دادن اذهان عمومی و تبلیغات به نفع دولت آلمان و قوای متحدین اقدام به انتشار روزنامه ای تحت عنوان «ندای حق» در شهر برازجان کرد. درباره ی روزنامه ندای حق به سردبیری ویلهلم واسموس متاسفانه اطلاعات مبسوطی وجود ندارد و در این باره تا کنون حتی کمترین اشاره ای در کتاب های تاریخی مطبوعات ایران نشده است. مرحومان محمد صدر هاشمی و محیط طباطبایی در کتاب های خود ذکری از این روزنامه نکرده اند. همچنین گوئل کهن نیز در کتاب تاریخ سانسور در مطبوعات ایران اشاره ای به چاپ این روزنامه نکرده است. شگفت آن که مرحوم علیمراد فراشبندی نویسنده برازجانی در کتاب جغرافیا و تاریخ برازجان در فصلی که به روزنامه نگاران برازجانی اختصاص داده شده کمترین اشاره ای به این موضوع نشده است. 9

تنها اشاره ای که درباره روزنامه ندای حق واسموس وجود دارد در کتاب واسموس یا لارنس آلمان نوشته داگوبرت فن میکوش است. 10

فن میکوش تنها دو بار در کتابش به روزنامه ندای حق اشاره کرده است. بار اول در مورد تاسیس و انتشار این روزنامه در برازجان و دگر بار درباره ی یکی از مطالب مندرج در آن. در مورد نخست می نویسد : در تمام طول این سال واسموس در برازجان به کمک دستگاه های تکثیر روزنامه ای به نام ندای حق چاپ می رساند. هدف روزنامه روشنگری افکار ایرانیان و بیدار کردن احساسات وطن پرستانه در آنان بود. 11

در جای دیگری درباره ی تلاش واسموس برای تاثیرگذاری بر اذهان عمومی مردم جنوب ایران از طریق ندای حق می نویسد : واسموس به نحوی خستگی ناپذیر در تلاش بود که بر افکار عمومی تاثیر بگذارد. روزنامه اش که به صورت ابتدایی در برازجان چاپ می شد و حالا دیگر دارای تصویر هم بود حس مقاومت ملی را بیدار نگاه می داشت و مخالفت و مقاومت را در برابر دشمنی که به داخل مملکت نفوذ کرده بود تبلیغ می کرد. مع هذا واسموس تنها کسی بود که توانست عناصر از هم گریزنده را تا اندازه ای جمع و جور کند. زیرا همواره آتش نفاق و دو دستگی در بین عشایر شعله ور بود و تنها خشونت و شدت عمل می توانست آنها را وادارد که منافع خصوصی خود را تحت الشعاع مبارزه برای رفع خطری که همه را تهدید می کرد قرار دهند. 12

واسموس البته در روزنامه اش ندای حق همواره حق درست گویی و راستگویی را دنبال نمی کرد و هر گاه منافع خود و یا دولت آلمان را در خطر می دید حتی از درج مطالب کذب و بی اساس نیز ابایی نداشت. یکی از این موارد کذب ، که متاسفانه بعدها ماخذ نیز قرار گرفت در بسیاری از کتاب های مورخان ایرانی و حتی خارجی راه یافت موضوع آزاد شدن اسرای آلمانی در قرارداد فی مابین مجاهدین و نیروهای اشغالگر بریتانیا در بوشهر بود. 13

فن میکوش در توجیه این عمل از قول واسموس که به هر حال از این دروغ دچار عذاب وجدان شده بود و تلاش می کرد که به هر نحو ممکن خود را توجیه درونی کند می نویسد : در مورد موافقت نامه مجاهدین با انگلیسی ها فقط و فقط یک بار واسموس در این روزنامه خبری نادرست منتشر کرد. وی شرایطی را که ظاهرا هیچگاه به امضای انگلیسی ها نرسیده است ، منتشر کرد ولی در ماده ی مربوط به استرداد اسیران اضافه کرد : اسرای ایرانی و آلمانی ، طوری که گویی آلمان ها هم قرار بوده آزاد شوند. در این تمهید ملامتی نسبت به خان ها دیده می شود ولی در نظر بقیه ایرانیان پیروزی آنها را در مورد کوتاه آمدن علنی انگلیسی ها بزرگتر جلوه می داد. بوشهر هم بلافاصله پاسخ داد و اعلامیه منتشر کرد که در آن به وضوح تصریح شده بود اسرای آلمانی را تحویل نداده اند. واسموس در گزارش خود می نویسد : من می خواستم تذکر بدهم ظلمی را که بر ما رفته است به هیچ وجه جبران نکرده اند . اهتمام داشتم که یک بار دیگر این نکته را بر همه ایرانیان گوشزد کنم. 14

از مجموعه داده های ارائه شده در کتاب میکوش می توان اطلاعات زیر را از ندای حق به دست آورد و محور بندی کرد :

1- روزنامه ندای حق از سال 1334 ه ق / 1916 م به سردبیری ویلهلم واسموس در شهر برازجان به چاپ رسیده است.

2 – زبان این نشریه فارسی بوده است.

3 – چاپ ندای حق با وسایل ابتدایی ( ژلاتین ) صورت می گرفته است.

4 – ندای حق در سال های بعد به صورت مصور به طبع می رسیده است.

5 – هدف اصلی این روزنامه بیدار نگاه داشتن روح مبارزه در میان مجاهدان بوده است.

6 – ندای حق توانسته بود تا اندازه زیادی اذهان محاهدین را به سوی خود جلب کند.

7 – انگلیسی ها به دقت مندرجات آن را زیر نظر داشتند پس ندای حق به بوشهر هم می رسیده و درباره مطالب منتشر شده در آن از خود واکنش نشان می دادند.

8 – واسموس به طور مرتب نسخه ای از این روزنامه را مخفیانه برای آلمانی ها ارسال می کرده است.

9 – واسموس گاه به عمد خبرهای کذب و تحریک کننده نیز در روزنامه اش انتشار می یافته است.

10 – این روزنامه تا حوالی سال 1337 ه ق / 1918 م کم و بیش انتشار می یافته است.

تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد یک دوره نسبتا کامل روزنامه ندای حق در آرشیو وزارت خارجه انگلیس نگهداری می شود. امیدوارم روزی به این دوره از روزنامه که حاوی اخبار، گزارش ها، اعلامیه ها، نامه ها ،تلگراف ها و اطلاعات دست اول و بکری در زمینه قیام مردم جنوب ایران در جنگ جهانی اول علیه قوای بریتانیای اشغالگر است دسترسی پیدا شود. به دلیل در دست نبودن حتی یک نسخه از روزنامه ندای حق علی رغم همه تلاشی که در بسیاری از بایگانی های خصوصی و دولتی موجود در ایران انجام شد نمی توانیم بیش از این درباره ی مندرجات این روزنامه اظهار نظر کنیم و داوری قطعی را منوط به یافتن نسخی از آن می نماییم.

امیدوارم پژوهندگانی که امکان دسترسی به آرشیوهای انگلیس و آلمان دارند گام هایی در این راه بردارند و ایرانیان را با یکی از مهمترین و دست اولترین منابع اطلاعاتی در باب جنگ جهانی نخست در جنوب ایران بیشتر آشنا سازند. به امید آن روز.

1 – درباره فعالیت های واسموس در جنوب ایران نگ :

- کریستوفر سایکس فعالیت های جاسوسی واسموس یا لارنس آلمانی در ایران ، ترجمه حسین سعادت نوری ، انتشارات وحید ، چاپ اول ، تهران 1348

- داگوبرت فن میکوش ترجمه کیکاوس جهانداری مرکز مطالعات بوشهرشناسی با همکاری نشر همسایه چاپ اول بوشهر 1377

2 – سید قاسم یاحسینی ، صد سال مطبوعات بوشهر رکنی اساسی در تاریخ روزنامه نگاری ایران ، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر چاپ اول بوشهر 1374 ص 85 – 81

3 – از آن جمله است مقاله زیر :

- ویلهلم واسموس روزنامه نگار آیینه جنوب سال ششم شماره 228 شنبه 4 فروردین 1378 ص 7

4 – درباره زندگی و مبارزات آقا لبیب الملک مظفری نگ :

- یا حسینی پیشین ، ص 71 – 47

5 – درباره خاطرات یکی از این تیم ها نگ :

- اسکارفن نیدرمایز زیر آفتاب سوزان ایران ترجمه کیکاوس جهانداری نشر تاریخ چاپ اول تهران 1362

6 – درباره فعالیت آلمانی ها در ایران در خلال سال خای جنگ جهانی اول نگ :

- اولریخ گرگه ، پیش به سوی شرق / ایران در سیاست شرقی آلمان در جنگ جهانی اول ترجمه پرویز صدری کتاب سیامک چاپ اول تهران 1377

7 – در ابن باره نگ :

- میکوش پیشین

8 – آیت الله بلادی در این مورد چنین نوشته است :

- ماده 22 فرمانرما باید یک دستگاه مطبعه مختصری با خود داشته باشد حوادث حرب را طبع و نشر دهد از روی حقیقت مگر هنگامی که ضرورت مقتضی اختفا آن باشد موقتا. ماده 23 فرمانفرما باید یک دستگاه عکاس با خود داشته باشد مواقع مهمه را عکس بردارد. آیت الله سید عبدالله مجتهد بلادی بوشهری لوایح و سوانح نسخه خطی

9 – علی مراد فراشبند تاریخ و جغرافیای برازجان یا سنگر مجاهدین چاپ اول شیراز 1336 جلد دوم ص 91 – 87

10 – این کتاب را میکوش بر اساس اسناد وزارت امور خارجه آلمان و یادداشت های روزانه واسموس با همکاری راما واسموس همسر واسموس در سال 1937 در برلین با خط گوتیک به طبع رسانیده است. این کتاب به زبان فرانسه نیز ترجمه شده است.

 11- میکوش پیشین ص 248

12 – همان ص 273

13 – برای مطالعه متن کامل این توافقنامه نگ :

- محمد حسین رکن زاده آدمیت فارس و جنگ بین الملل اقبال چاپ چهارم تهران 1357 ص 9 – 208

14 – میکوش پیشین ص 9 - 248

سيد قاسم ياحسيني

اولين نظر را شما بدهيد

1.4